Portret van Enschede

Adriaan Buter

TGU Enschede, hardcover met stofomslag, foto's.

Wanneer zo'n halve eeuw geleden mijn neef uit Enschede in ons dorp op bezoek kwam, dan mochten wij prompt mee genieten van de nieuwe aanwinsten, die 'de stad' weer geboekt had. Ik herinner me die keer, toen neef Roelof enthousiast vertelde, dat er een vliegveld werd aangelegd en dat er aan de Pathmossingel een heel dikke kei was opgesteld. De vraag van mijn moeder, of dat vliegveld misschien op die kei kwam, zette nauwelijks een domper op zijn chauvinisme, want een Enschedeër blijft onder alle omstandigheden trots op zijn stad.

Stad? Ja zeker. De afgelegen nederzetting, gegroeid rondom een hoofdhof (de voornaamste boerderij uit een krans van hoeven rondom een hoge es: de huidige stadswijk het Hogeland) had al in 1325 stadsrechten gekregen. Met 141000 inwoners (per 1 jan. 1975), torenflats, schouwburg, musea, warenhuizen en nachtelijke straatterreur heeft Enschede zes en een halve eeuw later zeker het recht om de titel stad voor zich op te eisen. Maar ook in de tijd, dat Twente zijn vliegveld en het Pathmos zijn dikke steen kreeg, bestond er in het dorp waar ik woonde en in wijde omtrek geen enkele twijfel aan het stedelijke karakter van Enschede. Bezoekers uit het verre Holland evenwel haalden daar toen de schouders over op. Een lelijke fabrieksplaats, zonder eigen karakter, zo oordeelden zij. En het is waar: Enschede vermocht en vermag nog nauwelijks haar bezoekers tot liefde op het eerste gezicht te verleiden. Maar ook hier geldt, dat de schijn bedriegt.

Historisch gezien is Enschede dus een oude stad. Maar oud stedeschoon is er na een paar stevige branden en na de Amerikaanse ontwikkeling van de laatste honderd jaar nauwelijks overgebleven. De gemeentelijke monumentenlijst moet het vooral van de landelijke bouwkunst hebben en daar mogen we dan het charmante dorpskerkje, dat naar goed Enscheder zede de Grote Kerk heet, rustig bij rekenen. Het is gebouwd op het terrein van de oorspronkelijke hoofdhof, ver voor het jaar waarin het nederige plaatsje, dat zich uit die kern ontwikkelde, tot 'stad' verheven werd. De stadsbrief is, zoals gezegd, van 1325. Vandaar dat dit boek in 1975, bij het 650-jarig jubileurn van dat wapenfeit, verschijnt.
Keerpunt in de geschiedenis van Enschede was de stadsbrand van 1862. Toen zette de industrialisatie zich door, met alle lelijke gevolgen voor het uiterlijk van de snel groeiende nederzetting. Vóór die ...................................