Opkomst, bloei en neergang van de textielonderneming van Heek & Co te Enschede.

A.L. van Schelven

Uitg Martinus Nijhoff Leiden, gebonden met stofomslag, met foto’s.

De Enschedese textielonderneming Van Heek & Co, opgericht in 1859, was voor velen het symbool van de macht en de grootheid van de Twentse katoenindustrie. Tot de jaren '30 van deze eeuw nam deze onderneming een overheersende positie in de stad in. Haar bloei was te danken aan de afzet van katoenen manufacturen op koloniale markten in Oost-Azië en Afrika.

In het interbellum en vooral na de 2e Wereldoorlog brachten de ontwikkelingen op de wereldmarkt en de dekolonisatie deze bij uitstek op export gerichte onderneming in een moeilijke positie.

In 1965 werd getracht door een 'noodfusie' en reorganisaties de moeilijkheden te boven te komen, maar deze pogingen mislukten en in 1968 beëindigde Van Heek & Co de zelfstandige produktie van textiel. Een faillissement werd echter voorkomen en na een periode van afwikkeling werd de onderneming in 1981 ontbonden.

Bij de beschrijving van het tijdvak vóór 1935, toen de firma omgezet werd in een naamloze vennootschap, is veel aandacht besteed aan sociale aspecten en aan de grote staking van 1902, waarvan het verloop voor lange tijd de verhoudingen tussen arbeiders en fabrikanten bepaalde.

Tevens zijn beschreven de firma H.J. van Heek & Zonen, waarin als voorloper van 1811 tot 1859 de grondslag gelegd werd voor de bloei van de onderneming, en de fusiepartners, die na 1965 in de vennootschap werden opgenomen.

Van Heek & Co wordt beschreven als een familie-onderneming, waarin het familisme - een wijze van bedrijfsvoering waarbij het kapitalistische winststreven ondergeschikt gemaakt werd aan de bloei, het aanzien en de continuïteit van de sociale positie van de familie derkapitaalbezitters - richtinggevend was.

In tijden van voorspoed werkte dit familisme stuwend-positief, in tijden van neergang remmend-negatief. In een bijlage wordt daarom nader ingegaan op de familie-onderneming als maatschappij-historisch verschijnsel.