Hof Espelo, Het Twentse bezit van het Utrechtse kapittel van St. Pieter 1544 - 1597

Wiefker J.H.R.

Bronnenpublicatie verzorgd door de Vereniging Oudheidkamer Twente, druk Soweco, softcover, geillustreerd.

I. Voorwoord.
Voor U ligt een transcriptie van het gehele hofboek van de Hof Espelo te Lonneker over de periode 1549 - 1577 en van fragmenten uit de jaarrekeningen over 1544 -1597. Tot 1585 zijn deze stukken geschreven door Derk van Deventer en daarna door diens zoon Johan. Zij woonden in Oldenzaal en hadden een deeltijdbaan als amptman of rentmeester voor het "Twentse bezit" van het Utrechtse kapittel van Sint Pieter. Dat kapittel had als grootgrondbezitter, aantoonbaar vanaf de 12` eeuw, belangen in Twente, Salland en de graafschap Bentheim.

In tegenstelling tot veel Twentse landbouwers die tot 1528 onder de kromstaf van de Utrechtse bisschoppen leefden en daarna via Karel V en Philips Il overgingen naar de Staten van Overijssel, hadden hun collega's die "sedert immemoriale tyden" onder St. Pieter ressorteerden, tot eind 1770 te maken met één eigenaar.

Espelo gold als hoofdhof van het Twentse bezit. De daar wonende meier (het best te verstaan als horige pachter) had als hofmeier de status van primus inter pares onder de meiers van het kapittel met de half vrije status als horige. In 1577 worden Geerd Meyer en zijn vrouw Hadewich ten Middensdarp vrije pachters van het kapittel en begint er geleidelijk aan een kloof te ontstaan tussen de achtereenvolgende hofmeiers op Espelo en de horig gebleven landbouwers op andere boerderijen van het kapittel. De gevolgen daarvan worden eerst zichtbaar in de daarop volgende eeuwen, doch deze publicatie wordt afgesloten tegen het eerste einde van de Spaanse tijd in Twente, nl. in 1597. Het "oorlogsrelaas" 1581-1597 geeft een onthutsend beeld van de ellende in deze contreien en accentueert de belangrijke rol van Oldenzaal.

Over hof Espelo zijn reeds enkele publicaties verschenen. De belangrijkste zijn die van mr. R.E. Hattink uit 1878 en van mr. G.J. ter Kuile uit 1908 waarvan ik dankbaar gebruik heb gemaakt. Waar de belangstelling van Ter Kuile in zijn boeiend, tot verder onderzoek inspirerende boek, in hoofdzaak uitgaat naar de bewoners van hof Espelo, was die van mij aanvankelijk slechts gericht op de bewoners van het erve de Wiefker. Al transcriberende verbreedde deze interesse zich echter tot alle landbouwers die jaarlijks op Lambersdag - feestdag van de heilige Lambertus op 17 september - hun opwachting moesten maken op hof Espelo om "hun horigheid te bekennen". Daarnaast kwam ik onder de indruk van persoonlijkheden als rentmeester Derk van Deventer en Willem Veusel, de uit Utrecht verbannen deken van St. Pieter die in Emmerik een "bestuur in ballingschap" vormde.

Een dankbaar gebruik maakte ik van de hulp van mevrouw A.J. Giljam te Zwolle en de heer H.A.M. Woolderink te Borne. Deken P. Seesing te Emmerik en mevrouw K. van Honacker te Brussel waren mij behulpzaam bij het onderzoek naar Willem Veusel.

INHOUD
I. Voorwoord.
H. Inleiding
1. Algemeen
2. Bronnen
a. Hofgerichten in Overijssel (inv. nr. 16)
b. Collectie Ter Kuile (v. nrs. 3 en 4)
3. Overzicht van de jaarrekeningen
a. Afschriften of bewerkingen van de jaarrekeningen afkomstig van en geschreven door Derk van Deventer
b. Afschriften of bewerkingen van de jaarrekeningen door Derk van Deventer, ingediend door zijn zoon Johan en opgesteld na de inname van Oldenzaal door prins Maurits op 23 oktober 1597
c. Jaarrekeningen opgesteld door Johan van Deventer over de periode 9 april 1585 - 1597
4. Hofzittingen
5. Personalia
6. De Juliaanse en de Gregoriaanse kalender
7. Kerkelijke feestdagen
8. Paleografische oefenstof
9. Horigheid en hofrecht
BI. Transcriptie van het 16' eeuwse hofboek
A. Hofrecht voor het keizerlijk bezit in Twente
B. Het hofboek
IV. Gedeeltelijke transcriptie van de jaarrekeningen:
A. Opgesteld en geschreven door Derk van Deventer in de periode 1544-1576
B. Tot ongeveer april 1585 opgesteld door Derk van Deventer, daarna door zijn zoon Johan. Vermoedelijk schrijver, althans gedeeltelijk, Johan van Deventer. Periode 1576 - 1597
V. Index op de inleiding en de transcripties
VI. Woordenlijst
VII. Registers van personen, boerderijen en veldnamen
1. Landbouwers
2. Hofmeijers
3. Assessoren, bijzitters of keurnoten
4. Boerderijen
a. Alfabetisch overzicht
b. Categoriale lijst
5. Veldnamen
VIII. Literatuur