De kerken van Jan Jans

Jans Everhard & Kolks Zeno

Periode 1950-1963
Febodruk, enschede 2000, pb, met foto’s en afbeeldingen.

WOORD VOORAF
WIE IN TWENTE de naam Jan Jans hoort denkt onmiddellijk aan de fraaie tekeningen van gave dorpsgezichten en stoere dorpskerken tot antieke boerderijen en schuren. Ongeveer 1800 prachtige werken van even grote artistieke als documentaire waarde heeft hij Oost-Nederland nagelaten, als een kostbaar legaat. Maar Jan Jans was niet alleen tekenaar. Hij was vooral ook bouwer.

Reeds op l4-jarige leeftijd werkte hij, om het vak van binnen te bekijken, als timmermansleerling. Toen volgde de technische school te Zwolle en daarna werd Jan verder gevormd op het architectenbureau van Gulden en Geldmaker te Amsterdam waar hij mettertijd opklom tot chef de bureau. Er was veel te beleven op bouwkundig gebied in de hoofdstad. Berlage had er zijn nieuwe ideeën ontvouwd en de architecten van de Amsterdamse School bouwden overal hun schilderachtige huizenblokken.

Jan Jans maakte er kennis met de bouwkunst van Oost-Nederland en het aangrenzende Duitsland door het boek van Dr. Werner Lindner "Das niedersächsische Bauernhaus in Deutschland und Holland" en tevens met de zogenaamde Delftse School die zich keerde tegen steeds kort levende modegrillen in de architectuur en zocht naar de eeuwige waarden achter de bouwkunst. Deze bouwschool, geleid door Granpré Moliere, ging uit van een hiërarchische ordening en wilde alle typen gebouwen hun eigen plaats geven. Huizen waren in die opvatting dienende elementen in het dorps- of stadsbeeld, ze hadden hun eigen identiteit maar voegden zich in het grote geheel. Stadhuizen en kerken waren de heersende elementen. Ze staken letterlijk boven de massa uit. Pleinen ervoor onderstreepten nog hun belangrijkheid.

Alle gebouwen kregen op "lands eigenwijze" hun vorm. Het karakter van de gebouwen moest duidelijk zijn, reeds bij de eerste aanblik. Kerken wezen ten hemel en hadden dus torens. Stadhuizen kenden bordessen en statietrappen. Ook ten plattenlande gold het consigne: aansluiten bij de in eeuwen gegroeide traditie, zonder evenwel te vervallen in imitatie. Jan Jans werd door deze opvattingen ten diepste beïnvloed. Hij dacht in de jaren dertig grondig na over het wezen van de bouwkunst en kwam door de conceptie "sfeer" tot soortgelijke conclusies als de Delftse School.