De broederen van Twenthe

Paul Abels

Een studie van de eerste Twentse dominees (1597-1678)

Uitg. Broekhuis Hengelo en TGU Witkam, pb, foto’s.

In het kielzog van de legers van prins Maurits verschenen in 1597 de eerste calvinistische dominees in Twente. Wie waren deze mannen, die moesten proberen de Twentse bevolking te winnen voor de leer van Calvijn? Hun werk was immers medebepalend voor het ontstaan van de confessionele verhoudingen, zoals wij die tot op de dag van vandaag kunnen Waarnemen.

De historicus P.H.A.M. Abels toont in dit boek aan dat de pioniers van de Reformatie in Twente vogels van diverse pluimage waren. In de ogen van de Twentenaren moesten de eerste dominees vreemdelingen geweest zijn, want zij kwamen bijna allen van buiten Twente. Het waren aanvankelijk ook niet altijd geschoolde theologen, die in Twente de kansel beklommen. Ex-monniken, Duitse klerken en voormalige ambachtslieden trachtten te profiteren van het tekort aan evangeliedienaren en beproefden hun geluk als dominee.

Op zondagen, en ook op door-de-weekse dagen, sprak de dienaar des Woords zijn gemeente vanaf de kansel stichtelijk toe. Hij wees hen de rechte weg en waarschuwde voor de gevaren die een godsvruchtig leven konden bedreigen. Wilde een dominee echter, dat zijn woorden weerklank vonden, dan moest hij er zorg voor dragen dat zijn eigen levenswandel "voorbeeldig" was. De werkelijkheid leerde evenwel, dat een dominee ook maar een mens was, met zijn sterke en zijn zwakke momenten. Winstbejag, drankzucht, overspel, etc. waren zaken die aanleiding gaven tot bespotting van het domineesambt en werden door de kerkelijke overheden daarom met kracht bestreden.

Op basis van een jarenlang archiefonderzoek in Nederland en Duitsland schetst de auteur het beeld van "de Twentse dominee" die zich op een aantal belangrijke punten ondersceidde van zijn ambtgenoten in andere streken. Daarnaast heeft iedere dominee zijn eigen levensverhaal, waarin hij door de auteur wordt geportretteerd als mens van vlees en bloed; een mens zoals U en ik.